Ik durfde het niet. Hoewel ik in mijn boek beschrijf dat bijna honderdduizend mensen gevangen zijn gezet omdat ze een verkeersboete niet kónden betalen — feitelijk dus gevangengezet voor armoede — trok ik de onvermijdelijke conclusie niet. Ik vermeed het k-woord.
Klassenjustitie.
Het voelde te zwaar, te ideologisch. Alsof je zegt dat het systeem bewust is ontworpen om de bezittende klasse te beschermen en de rest te benadelen. Het klonk als iets voor verstokte SP’ers, met diep wantrouwen richting gezag. Zoals woorden als ‘racisme’, ‘seksisme’ of ‘fascisme’: termen die je zorgvuldig gebruikt. En dus liet ik het liggen.
Maar ik had het moeten gebruiken. Net als bij racisme of seksisme geldt: spaarzaam gebruiken, maar niet verzwijgen als de werkelijkheid erom vraagt. Eén racistische opmerking maakt je nog geen racist, maar het is wél racisme. Zo ook met klassenjustitie. Eén zaak maakt het systeem niet corrupt, maar het is wel klassenjustitie.
Het gaat om patronen. Om uitkomsten. Klassenjustitie kan bestaan, zelfs als niemand het zo bedoeld heeft.
Niemand wil klassenjustitie. Zelfs in het VVD-verkiezingsprogramma staat dat misdaad gelijk bestraft moet worden, ‘of je nu een trainingspak of een maatpak draagt’. Maar de werkelijkheid wijst anders uit.
Onderzoek van Investico en De Groene Amsterdammer toont dat laagopgeleide verdachten met een migratieachtergrond twee keer zo vaak in de cel belanden als hoogopgeleiden zonder migratieachtergrond. Rechters geven toe dat ze soms milder straffen wie ‘meer te verliezen heeft’.
En het begint al vóór de rechtszaal. Wat stellen we strafbaar? Wie controleren we? Neem het strafbaar stellen van buitenslapen — een maatregel die alleen daklozen treft. Of het verschil tussen bijstandsgerechtigden die een fout maken en belastingontduikers met een leger fiscalisten. De eerste krijgt een boete en terugvordering, de tweede vaak niets.
Toegang tot recht is ook ongelijker geworden. Een sociaal advocaat is geen vanzelfsprekendheid meer. Gevangenissen zijn steeds minder voor ‘the bad’, en steeds meer voor ‘the sad’ en ‘the mad’.
Toch blijft het stil aan progressieve zijde. Noch GroenLinks, noch de PvdA heeft een herkenbaar profiel op justitie. Geen visie, geen partijnetwerken, geen programmapunten. Het is ruim dertig jaar geleden dat de PvdA nog een bewindspersoon op Justitie had.
De komende verkiezingen gaan over democratie versus antidemocratie. De reflex zal zijn: de rechtsstaat verdedigen. Maar links moet verder durven denken. Laat het beschermen van de status quo aan Bontenbal.
De klassenjustitiebril is de sleutel tot een links verhaal op een vernieuwingsagenda voor de rechtsstaat, zodat hij ook beschermt wie geen geld, netwerk of advocaat heeft.
