Tijd voor een nieuw economisch model

De resolutie geeft een goede analyse van wat er met onze wereld gebeurt. Mooie dingen biedt de globalisering ons. Toegang tot cultuur van overal ter wereld, tot producten van overal ter wereld. Bloeiend ondernemerschap. Heel veel mensen kunnen elkaar ontmoeten, live of via internet. Kennis komt ter beschikking en kunnen we delen zonder tussenkomst van een filter of vorm van manipulatie. Emancipatie versnelt. Maar ook hebben wij verarming door de globalisering. Letterlijk en figuurlijk. Verlies voor zwakkeren en middengroepen van welvaart, welzijn, rechten. Groot verlies voor de natuur en voor toekomstige generaties. Zelfs verlies voor kleinere ondernemers.

De grote ondernemingen gaat het om marktdominantie. Dat betekent de distributiekanalen domineren, marges van toeleveranciers wegnemen, kleine nieuwe succesvolle concepten opkopen, grotere concurrenten met alle middelen bestrijden of kopen, de consument manipuleren. Alles erop gericht om monopolieposities te verwerven. Sinds enkele decennia weten de economen dat de markt niet het beste voor de consument laat ontstaan uit vrije concurrentie. De markt kent mechanismen zoals economies of scale, monopolistic competition, home-market-effect en gravity equation. Alleen het grote publiek kan nog steeds gemanipuleerd worden met woorden zoals 'vrije markt'. Snelle educatie op dat gebied is hard nodig.

Maar nog belangrijker: onze congresresolutie schetst het gevaar scherp, maar het alternatief is onduidelijk. Als sociaal-democraten zitten we nog steeds gevangen in het liberale kapitalisme van na de val van de muur, van de tijd dat Kok zijn ideologische veren afschudde. We kunnen alleen teruggrijpen op een Rijnlands model. Maar is dat genoeg? Is dat niet meer van hetzelfde in een vriendelijker jasje?

Er zijn een aantal fundamentele weeffouten in onze huidige economie. Alleen met denken dat bevrijd is van wat er allemaal niet kan of niet realistisch is, kunnen we aan die weeffouten ontsnappen. En heus, onze menselijke natuur heeft andere en sterkere kanten, maar die komen nu niet tot bloei. Economie kan anders gedefiniëerd worden. Hier een drietal weeffouten die ontstaan doordat wij geld de dominante factor in de economie laten zijn.

Ten eerste het feit dat wij private ondernemingen laten domineren door de kapitaalverschaffers en niet (ook) door de andere stakeholders. Sturing van binnenuit bij private organisaties door andere stakeholders uit de samenleving geeft ander gedrag van private organisaties dan het monomaan najagen van in eerste aanleg alleen winst met alle nadelen van dien. Winst is sine qua non, maar is niet het hoofddoel van een organisatie. Een organisatie of onderneming biedt iets aan een samenleving, een product, werkgelegenheid, iets om trots op te zijn. En daar gaat het om. Laat ondernemingen daarop van binnen de onderneming afgerekend worden door andere stake holders uit de samenleving. Dit vormt een nieuw te verkennen gebied ver voorbij aan de Wet op de Ondernemingsraden van Den Uyl of overheidscommissariaten en met transparante 'democtarische' controle.

Ten tweede laten we organisaties groeien tot zulke enorme schaal dat we de consequenties van hun handelen als individuele mensen niet meer kunnen zien. We zien vervuiling heel ver weg niet of voelen de sociale problemen van heel ver weg niet. En onze overheden hebben er ook geen controle op; ondernemingen kunnen ontsnappen en zelfs overheden laten concurreren. Hier is een oplossingsrichting om lokaal te doen wat lokaal kan. Dus geen kleren meer uit China of voedsel uit Nieuw Zeeland. Denk je eens in welke problemen we daarmee kwijt raken. We krijgen controle op onze eigen sociale omstandigheden, op onze eigen belasting van de natuur. Tuurlijk worden die zaken dan duurder, maar ook omdat we nu niet alle kosten verrekend in ons prijskaartje gepresenteerd krijgen. Deze veranderingen kun je bereiken door handel in soorten goederen te reguleren of door heffingen op ''oneigenlijke' concurrentie, maar dan compleet en ook kijkend naar oneigenlijke sociale en ecologische concurrentie. En dat sprookje dat ontwikkelende landen baat hebben bij 'vrije handel' moet ook maar eens doorgeprikt worden. Kijk hoe Japan en China groot geworden zijn. Grote thuismarkt en bescherming van eigen ontwikkelende industrie zijn cruciaal. Hier doet de resolutie wel een voorzichtig voorstel. Ons wereldhandelsmodel dient opnieuw doordacht te worden.

Ten derde het probleem van de te grote beloningsverschillen gedreven door diezelfde 'vrije markt' , met verkeerde prikkels en niet te rechtvaardigen uit toegevoegde waarde voor de samenleving. Dat beloningsmechanisme stimuleert statusdeken gebaseerd op inkomen, beroepskeuze gebaseerd op inkomen in plaats van op wat je echt wilt of waar je goed in bent. Dat mechanisme leidt tot dingen doen die je als individu met moraal eigenlijk niet als juist ervaart. Wat een bevrijding om beloningsverschillen eens in een ander perspectief te bezien. Alleen het feit al dat wij als PvdA'ers daar een weerstand tegen voelen, zou ons heel diep aan het denken moeten zetten.

Zomaar drie onderwerpen waar we vrij over na moeten denken en die ons naar een ander economisch model zullen leiden. Een model waarbij het vooral gaat om toegevoegde waarde voor de samenleving en niet primair om winst. Een model waarbij de mens oom ander behoeftes heeft dan toename van geld of welvaart. Sterker is onze emotionele behoefte, om goed te doen, om geluk en welzijn te genereren voor onszelf en anderen. Juist die visie moeten wij nu ontwikkelen. Iedereen wacht zozeer op dat alternatief. Daarom de vraag aan het partijbestuur om in navolging van de resolutie over internationale politiek, dat economische alternatief te ontwikkelen. Dit verzoek wordt op het congres verwoord in een van de amendementen of desgewenst nog als actuele politieke motie.