Niet alleen financieel kapitalisme veroorzaakt ongelijkheid

Niet alleen financieel kapitalisme veroorzaakt ongelijkheid

De ontwerpresolutie geeft in een paar pagina’s een interessante voorzet voor een nieuw sociaaldemocratisch buitenlands beleid. De beknoptheid gaat uiteraard ten koste van de nuance, maar soms is de analyse – en daardoor het voorgestelde beleid- wel erg kort door de bocht geformuleerd.

Het lezen van de tekst roept soms een glimlach op: het lijkt alsof we weer terug zijn aan het begin van de 20e eeuw: het monster is er weer! Ditmaal heet het ‘financieel kapitalisme’! Alleen de tekeningen van Albert Hahn ontbreken nog!( Of een hedendaagse Oplandt, zo u wilt). Nu zal ik de laatste zijn om te ontkennen dat de recente crisis nog heel lang diepe sporen in onze internationale samenleving zal nalaten, maar komt het me nu ook te gemakkelijk voor om alle problemen rond armoede en uitbuiting te wijten aan de aberraties van financieel kapitalisme en door de oplossing van de mondiale problemen te koppelen aan het beteugelen daarvan. Was het maar zo makkelijk, zou ik willen zeggen! Nog afgezien van de andere exploitatieve vormen van kapitalistisch ondernemen (in de grondstoffenindustrie, de productie van diensten en goederen, maar vergeet ook de extreme ongelijke verhoudingen in de handel of binnen het huishouden niet – uitbuiting van vrouwen, huishoudelijk personeel!) bepalen feodalisme, patriarchale verhoudingen en etnische tegenstellingen –om maar eens een paar fenomenen te noemen- mede dat honderden miljoenen mensen nog steeds niet in staat zijn hun eigen levenspad uit te stippelen. Opvallend genoeg ontbreekt hier en daar ook de rol van de middenklasse, hier en daar, in het veroorzaken van de problemen –wij zijn uiteindelijk toch de consumenten- maar ook als dragers van de verantwoordelijkheid om de mondiale ongelijkheid op te lossen. Kortom, diepe ongelijkheid en onmacht zijn het gevolg van een complex van factoren. Het fundamentele probleem is er echter een van ethische, morele aard, een probleem dat ons allen aangaat. Alleen het financiële kapitalisme als oorzaak zien van de problemen is niet alleen te modieus, maar is vooral niet juist.

Ook in deze ontwerpresolutie vaart de PvdA weer een etatistische koers als het om ontwikkelingssamenwerking gaat. Versterking van de capaciteiten van nationale overheden staan centraal en, vooruit, als dat een beetje lastig wordt, mag de civil society ook aanschuiven. Dat internationale samenwerking wordt voorbehouden aan staten (en een beetje aan burgers en hun sociale verbanden) vind ik tamelijk bizar. Waar is het bedrijfsleven als generator van werkgelegenheid, en, uiteindelijk, de basis van een rechtvaardig stelsel van herverdeling (belasting) ter bekostiging van de staatsfuncties? Natuurlijk, de marktsector creëert niet alleen welvaart maar vernietigt ook waarde (evenals veel overheden, overigens). Maar vanuit een probleemoplossende aanpak lijkt het me niet onverstandig een forse plaats aan de ontwikkelingstafel in te ruimen voor lokaal en internationaal bedrijfsleven, als we tenminste de honderden miljoenen mensen willen steunen die voor hun inkomen afhankelijk zijn van de markt.

Ook vanuit een machtsanalyse lijkt het niet logisch om alleen op nationale overheden te wedden: in veel landen is de legitimiteit van en het vertrouwen in de natiestaat aan ernstige erosie onderhevig. Macht, zeker waar het gaat om de uitvoering en de bekostiging van beleid, gaat steeds vaker naar deelstaten, provincies, districten: in India, Indonesië, China, Vietnam. Ook in Afrika nemen de spanningen tussen centrale en decentrale bestuursorganen toe. De natiestaat verliest dus haar macht zowel aan supranationale maar ook aan lokale instanties: mondiale actoren (bedrijfsleven, regionale autoriteiten, internationale instellingen) drukken hun stempel op de beleidsruimte. Is dat wenselijk? Dat lijkt me niet, maar de realiteit ontkennen is evenmin verstandig.