De gevolgen van geopolitieke verschuivingen

De gevolgen van geopolitieke verschuivingen

De concept resolutie signaleert geopolitieke verschuivingen en opkomst van nieuwe spelers als een trend die om een internationale aanpak vraagt. De resolutie zou echter aan zeggingskracht winnen als ook de consequenties van deze verschuivingen in kaart zouden worden gebracht. Deze bijdrage doet daar een aanzet toe.

Geopolitieke verschuiving is een verhullende term voor het verlies van Westerse dominantie op het wereldtoneel. De befaamde voorspelling van Goldman Sachs-bankier Jim O’Neill uit 2001 dat de BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China) in 2040 de grootste economieën zullen vormen is inmiddels achterhaald. De opkomst van de BRIC-landen hebben alle groeiscenario’s van begin 2000 overtroffen. China nam in 2010 de positie van Japan over als tweede economie van de wereld en Brazilië klom op tot de vijfde plaats.

De huidige financiële crisis in Europa zal de machtsverschuiving doen versnellen, zeker nu ons continent de opkomende machten nodig heeft om de schuldencrisis te bezweren. De oproep aan China en de andere opkomende landen om (via het IMF) bij te dragen aan het Europese noodfonds was voor 2008 ondenkbaar en is een duidelijke illustratie van de nieuwe verhoudingen.

De economische machtsverschuiving leidt tot een politieke machtsverschuiving in de mondiale verhoudingen. Deze ontwikkeling bepaalt in hoge mate de marges van de internationale politiek en dus ook die van Nederland.

De conceptresolutie lijkt er van uit te gaan dat de geopolitieke verschuiving en opkomst van nieuwe actoren het Westers georiënteerde internationale systeem van normen, waarden en instituties niet wezenlijk zal veranderen. In deze benadering worden opkomende machten gesocialiseerd met onze ideeën over inrichting van internationale verhoudingen, zodat ze verantwoordelijke stakeholders van het bestaande internationale systeem worden. De verwachting is dat als landen economisch groeien en moderniseren ze automatisch ook meer Westers worden. De gedachte is dat de machtsverschuiving kan worden opvangen door de opkomende machten meer stemrecht te geven in de VN-veiligheidsraad, de Wereldbank en het IMF en dat het functioneren van deze internationale instituties in de kern ongewijzigd blijft. De opkomende machten zouden meer verantwoordelijkheid op zich moeten nemen bij het oplossen van internationale problemen zoals financiële crises en klimaatverandering.

Deze benadering miskent de werkelijke aard van de nieuwe geopolitieke verhoudingen. De opkomende machten zijn game changers, ze veranderen de regels van het spel. Ze zullen net als het Westen de afgelopen eeuwen heeft gedaan, het internationale systeem willen aanpassen in lijn met hun visie op en belangen in de wereld.

De BRIC-landen zijn geen economische of ideologische eenheid, maar vinden elkaar wel op een aantal punten voor wat betreft internationale politiek. In de eerste plaats zijn ze gekant tegen de interventionistische internationale politiek van Europa en de Verenigde Staten. Ze zien dat als een manier om de Westerse dominante positie te beschermen. De bereidheid van opkomende machten om internationale politieke interventies te steunen is zeer gering.

De opkomende machten hanteren in hun buitenlands beleid een veel striktere opvatting van soevereiniteit van de staat en niet-inmenging in binnenlandse aangelegenheden. Anders dan Europa en de Verenigde Staten vinden ze dat de internationale gemeenschap geen legitimiteit heeft om in te grijpen bij interne conflicten of schending van mensenrechten. Dit beperkt de bewegingsruimte van de internationale gemeenschap in het bevorderen van vrede, veiligheid, mensenrechten en democratie.

Zo ontberen bijvoorbeeld de concepten human security en ‘3D benadering’, die in de concept resolutie gebruikt worden, legitimiteit in de ogen van de opkomende machten. Het garanderen van vrede en veiligheid in een land behoort tot het soevereine domein van de staat en niet van de internationale gemeenschap. Dat geldt ook voor wederopbouw na een conflict. De opkomende machten ondersteunen vredesmissies die vrede en stabiliteit kunnen handhaven mits de betrokken staat hiervoor toestemming verleent.

Het zal heel moeilijk worden om medestanders te vinden onder de opkomende machten voor het bevorderen van democratie en mensenrechten. We weten dat van China en Rusland, maar ook in het buitenlands beleid van Brazilië en India spelen mensenrechten en democratie geen enkele rol.

De idealen van de sociaal-democratische internationale politiek zijn onverminderd relevant en hebben een universele aantrekkingskracht. Echter het internationale speelveld waarbinnen deze idealen worden nagestreefd is ingrijpend veranderd. Europa en de Verenigde Staten drukken niet langer hun stempel op het internationale systeem. We kunnen er niet van uitgaan dat dit systeem, zoals dat de afgelopen 50 jaar is geëvolueerd, de komende jaren grotendeels ongewijzigd zal voortbestaan. Het nastreven van de sociaal-democratische idealen vraagt om een nieuwe strategie die uit gaat van de gewijzigde machtsverhoudingen in de wereld.