Zappend kwam ik onlangs in een morbide discussie terecht. Een mevrouw uit het uitvaartwezen hield in Moraalridders van Knevel & Van den Brink een pleidooi voor reclame op grafkisten. Dat zou de dood uit de taboesfeer halen. Immers, in Nederland hebben we overal reclame. Waarom dan niet bij crematie en begrafenis? Reclame op een begrafenis normaliseert de dood, aldus de uitvaartdeskundige. ‘Dood hoort bij het leven; reclame ook. Uiteindelijk is dood ook een product dat verkocht wordt.’
Dit pleidooi voor een nietsontziende commercialisering van de dood sluit naadloos aan bij wat onlangs bekend werd in consumentenprogramma Radar. Namelijk dat de uitvaartbranche één van de hardste commerciële vechtmarkten is. Rond het sterfbed en op crematies
worden rouwenden rauw uitgebuit door uitvaartondernemers die op premies en bonussen jagen. Youp van ’t Hek grapte hierover iets in deze trant: ‘dat ze bij de begrafenis van oma voor elke condolerende bezoeker tien koppen koffie en tien plakken cake in rekening hebben gebracht is tot daaraan toe. Maar twee doodskisten voor oma op de nota zetten, dat is een beetje gortig’.
Het zegt nogal wat over onze samenleving als zelfs de meest intieme en existentiële sfeer, die van sterven en rouw, door commerciële premiejagers gepenetreerd kan worden. Van de Franse socialistische partij, de PS, is een mooie politieke slogan afkomstig: ’ja voor de markteconomie; neen tegen de marktsamenleving’. Veel wijst erop dat we in een marktsamenleving aan het terechtkomen zijn, een type samenleving waarin de logica van commercie en marktefficiency alle domeinen van het leven langzaam aan koloniseert.
De uitvaartbranche laat goed zien hoe die morele ontsporing ontstaat. Op zich heeft dit niet direct te maken met de wat clichématige loopgravenstrijd tussen markt en staat, privaat versus publiek. Begrafenisondernemers zijn nooit ambtenaren of publieke sector werkers geweest. Het waren van oudsher kleine, lokale private ondernemers met een persoonlijk contact met nabestaanden. Wat er in die sector is misgegaan, zoals in veel andere, is dat er om redenen van efficiency, schaalvoordeel en winstgroei, grote uitvaartconglomeraten zijn ontstaan die ‘het product dood’ op een volledig commercieel-bedrijfsmatige manier zijn gaan uitbaten en uitbuiten. Begrafenisondernemers werden vervangen door sales- en accountmanagers op grote hoofdkantoren. En op hoofdkantoren, achter de monitor met geaggregeerde statistieken over aantallen doodskisten, bloemstukken en pakken koffie, ziet de werkelijkheid er nu eenmaal een stuk anders uit. Dan besluit je op een dag begrafenisondernemers als tussenpersonen onder druk te zetten met targets en premies voor doodskisten. Rouw laat zich immers moeilijk kwantificeren.
Dit verhaal over commercieel lijkenpikken staat natuurlijk niet op zichzelf. Wat er in de uitvaartbranche gebeurt, staat model voor een bredere trend in de richting van een efficiency samenleving. Die wordt gekenmerkt door extreem ver doorgevoerde processen van rationalisering, arbeidsdeling, schaalvergroting en informatisering, allemaal samengebald in best practice ‘business modellen’. En die worden over de wereld uitgerold door de grote consultancy en accountancy bureaus. Van ‘communistisch’ China tot aan onze goedmoedige Nederlandse huisarts.
Tegen deze brave new world van hyper-efficiency is in Nederland een stille opstand gaande. Dat is de zzp-revolutie. Dat is een vlucht van met name creatieve, innovatieve jongeren uit hiërarchische, creativiteits-remmende organisaties. Deze ‘personeel-loze zelfstandigen’ voelen zich noch in de commerciële grootbedrijven van de markt, noch in de bureaucratische grootbedrijven van de staat senang. Men vlucht weg wanneer ondernemerschap management wordt, creatieve processen vervangen worden door rapportage en monitoring, en gepassioneerdheid plaats moet maken voor regeldrift en controledwang. Dan volgt de exodus uit de efficiency-fabrieken.
Er zijn wat dat aangaat tegengestelde krachten in onze samenleving werkzaam: aan de ene kant de door de globalisering en Europeanisering aangeblazen schaalvergroting, fusie- en overnamegolf, op basis van maximaal efficiency-denken. Aan de andere kant is er juist volop kleinschalig ondernemerschap van creatieve individuen. Van de kracht van dat laatste zal afhangen of er voldoende tegenwicht geboden kan worden aan de nu van zijn ankers losgeslagen markt- en efficiencysamenleving.
Het valt, hoe dan ook, te hopen dat in de uitvaartbranche het efficiënte, commerciële grootbedrijf het aflegt tegen zzp-ers of kleinschalig opererende begrafenisondernemers. Nabestaanden verdienen meer respect. De dood verdient meer eerbied.
Eerder gepubliceerd in de Volkskrant.
- blog van rcuperus
- login of registreer om te reageren
Lees de blog van deze auteur