Lessen uit de Crash

De indrukwekkende gotische kathedralen van steden als Reims en Chartres getuigen van de overheersende positie van de katholieke kerk uit die tijd. De grote stations van Parijs, zoals het Gare du Nord en het Gare Saint Lazare, vormen een nieuw type: zij zijn de kathedralen van de industriële vooruitgang. En nu hebben we dan de hoofdkantoren van de grote banken: zij zijn de kathedralen van het hedendaagse financiële kapitalisme.

Je zou graag trots op deze prestatie willen zijn – waar een klein land groot in kan zijn – maar inmiddels zijn bevangen door diepe ambivalentie, door zeer gemengde gevoelens. Het financieel systeem is immers danig gederailleerd en de financiële crisis heeft inmiddels een kettingreactie teweeg gebracht: er is een diepe crisis in de reële economie ontstaan en een diepe politieke crisis in de Europese Monetaire Unie.

Veel aandacht is uitgegaan naar het gedrag van bankiers – en dat is natuurlijk heel begrijpelijk. Maar de crisis steekt dieper. Naar die diepere lagen wil Lessen uit de crash op zoek. Dan gaat het om het karakter van de internationale financiële orde – die in vergelijking met het naoorlogse Bretton Woods kader teveel is geliberaliseerd en gedereguleerd. Dan gaat het om de nieuwe technologie, die de mogelijkheden voor snel geld verdienen – met alle risico’s van dien – enorm heeft opgejaagd. Dan gaat het om de sterke verwevenheid van de internationale financiële wereld en het daar heersende kuddegedrag. Dan gaat het in het bijzonder om het bestuur en de positionering van banken – inclusief de rol van de aandeelhouderswaarde en de beurskoers. En het gaat om het gebrek aan tegenwicht dat er maatschappelijk en politiek aan deze ontwikkelingen is geboden. Het gaat tenslotte ook om de positie van de werknemers, die meer en meer vervreemd zijn geraakt van de organisatie die zij ooit ook als de hunnen beschouwden.

Niet alleen in de bankwereld, ook in de wereld van het bedrijfsleven zijn financiële motieven steeds belangrijker geworden en heeft de ongeremde golf aan fusies en overnames een eigen bijdrage aan het ontstaan van de crisis geleverd.

Dat boek heet Lessen uit de crash – en die worden óók getrokken.

Er is, zo vat ik de bijdragen van de auteurs vrijelijk samen, een andere internationalisering van onze economie nodig; een grondige cultuur- en vooral structuurverandering van de financiële wereld; meer diversiteit en meer tegenwicht tegen de ongeremde financiële innovaties en risico’s; betere regulering en toezicht – wat iets anders is dan alleen maar meer; en vooral een ander type groeimodel, dat meer gericht is op innovatie en investeringen in de reële economie en de creatie van maatschappelijke waarde centraal stelt. Dat kan overigens beperkingen geven voor wat wij op korte termijn ook van de banken verwachten: kredietverlening.

Eén van de interessante voorstellen uit het boek is om de grote systeembanken geen beursgenoteerde ondernemingen te laten zijn. De consequentie daarvan is om ABN Amro dus niet naar de beurs te brengen.

Maar vooral is er meer diversiteit en tegenwicht nodig in het denken: meer tegendenken dus ook. Wat dat betreft is een van de interessante discussielijnen in het debat over de crisis die tussen economen en economisch historici. Wij zijn zo gelukkig beide in dit boek vertegenwoordigd te zien.

Ik hoop van harte dat dit boek en deze bijeenkomst een stimulans zullen zijn voor het nieuwe tegenwicht en het nieuwe tegendenken. Ik wens u een plezierig debat.

Frans Becker sprak deze tekst uit tijdens de presentatie van het jaarboek van de WBS: Lessen uit de Crash.