Zeven lessen uit de crash

Ik heb tien minuten, u krijgt zeven observaties en zeven lessen. Maar eerst even 12 jaar terug. De Wiardi Beckman Stichting publiceert het twintigste jaarboek, met de onovertroffen titel: Hedendaags Kapitalisme. Vier auteurs die er toen bij waren, zijn er nu opnieuw bij. Maar voorzover ik het kan nagaan, noemt alleen Arie van der Zwan in zijn bijdrage deze twintigste editie, die toch al diverse trends aansneed die tot de crash hebben geleid. Bovendien had het Hedendaags Kapitalisme als bonus een interview met minister-president Wim Kok over hoe hij zich verhoudt tot het kapitalisme. De onderwerpen waarmee Kok later als commissaris bij ING en Royal Dutch Shell zou worstelen komen hier al aan bod. Ik zeg alleen maar: bonussen en topsalarissen.

Observatie één. De crash en het hedendaags kapitalisme sluiten naadloos bij elkaar aan. In 2008 gonste het in de media van mensen die zeiden: dit is een crisis IN het kapitalisme. Of: het EINDE van het kapitalisme. Nee, dit IS het kapitalisme. Het kapitalisme is een grillig systeem, waar de overheid maar tot op zekere hoogte greep op heeft. De combinatie van animal spirits, ondernemerschap, technologische vooruitgang en speculatie en hebzucht brengt het beste en het slechtste in de mens naar boven. En op een of andere manier herpakt het systeem zich altijd weer.

Les I: geen kapitalisme zonder crash, maar zonder crash geen herstel.
Observatie twee. Het hedendaags kapitalisme is financieel kapitalisme, voortgestuwd door twee trends. Door de gigantische accumulatie van financieel vermogen van de middenklasses in West-Europa en de VS die voor hun pensioen sparen. En twee: door het leger van financiële handelaren en adviseurs die primair betaald worden voor het bedenken en uitvoeren van transacties. Een effectenbeurs is helemaal geen marktplaats meer waar investeringsbeluste bedrijven kapitaal kunnen aantrekken. Nee, is een 24 uurs handelsplaats voor echte effecten, afgeleide effecten en daar weer van afgeleide derivaten en alles in een duizelingwekkend tempo. Een casino is in vergelijking hiermee een stoomtram. Maar er is ook handel in valuta, in grondstoffen, in bedrijven en hun werknemers, ja in alles wat los en vast zit en waar je een prijs voor kunt verzinnen.

Les II. Wie het kapitalisme wil beteugelen, zadelt de financiële handelshuizen en de banken op met hogere kapitaaleisen en heft een transactiebelasting.
Observatie drie. De crash kende geen grenzen. Onder de zwaarst getroffen financiële instellingen waren gehaaide Amerikaanse banken met dito zakenlieden als commissarissen maar ook meerdere Duitse geldinstituten die juist eigendom zijn van regionale overheden. Banken waar regionale politici de scepter zwaaiden. Kortom: aan het eind van de dag zit er niet veel verschil tussen het zogenaamde Angelsaksische model en het zogenaamde Rijnlandse model.

Les III. Wie het financiële stelsel wil hervormen, moet ander organisatiemodellen kiezen. Zoals een maatschap, met hoofdelijke aansprakelijkheid van de partners. Of een coöperatieve vereniging.
Observatie vier gaat over het grote en kleine graaien. Het financieel kapitalisme is een casino, maar zijn bonussen de bron van alle kwaad of zijn zij bijvangst? Ik denk het tweede. Wie in het casinokapitalisme een bonus kan krijgen, zal hem pakken, dat is de aard van de financiële handelaren en andere gokkers die door het casino worden aangetrokken. Maar wat niemand me heeft kunnen uitleggen is: waarom hebben de casino-éigenaren de zaak uit hun handen laten vallen? Zoals u weet, verdienen de eigenaren het meest in een casino. Zakenbanken die ten onder gingen zoals Bear Stearns en Lehmann hadden talloze managers en medewerkers met grote aandelenpakketten. Al hun geld pleite. Dirk Scheringa verspeelde met het bankroet van de DSB Bank een miljard euro.

Les IV. Wie het financiële stelsel wil hervormen moet zich niet blind staren op bonussen.
Observatie vijf. Een crash is goed nieuws voor crisismanagers van welke politieke snit ook, maar desastreus voor sociaal-democraten als regeringspartij. Zij bleven buiten de regering in de jaren dertig of de jaren tachtig van de vorige eeuw, en nu weer. Waarom? Ik denk dat een crisis mensen terugwerpt op zichzelf, op een kleine kring, op huis en haard, ja, ook op het eigene. Maar dat strookt onvoldoende met de sociaal-democratische sfeer, die van oudsher fulmineert tegen de nationale, tegen de nationalistische en tegen de knusse zaken des levens: kazerne, koning, kerk en kroeg.

Les V. Ook al komt de crash van rechts, links is geen reddende engel.
Observatie zes. Een crash brengt rechts aan de macht, maar ook rechtse oprispingen zijn prima links beleid. Waarom maakt een kongsi van de PVV en de VVD nu een eind aan excessieve financieringen bij bedrijfsovernames die de belastingbetaler handen vol geld kosten en deed de PvdA dat niet? Anders gezegd: waarom steunde Wouter Bos als minister van Financiën private equity-financiers en bedrijfsopkopers en maakt die vermaledijde Geert Wilders daar toch maar mooi een eind aan.

Les VI. Een crash biedt draagvlak voor links beleid, dat als rechts wordt verpakt.
Observatie zeven. Om de volgende crash te voorkomen verwachten ook sociaal-democratische politici veel van het toezicht van commissarissen en van allerhande controleurs, zoals De Nederlandsche Bank. Tevergeefs. De kans op falen van controleurs is tenminste 50/50. De kans op het falen van commissarissen loopt tegen 100 procent. Wim Kok gaf in zijn interview in het 20-ste jaarboek een scala aan trefzekere observaties. Dit was dus 1999. Ik zal er twee noemen.

Kok: “Mijn indruk is dat we in ons deel van de wereld op een soort vulkaan leven.” En Kok:”Op de huizenmarkt worden prijzen genoteerd die niet meer de reële waarde van huizen reflecteren.”

Hij wist precies wat de bedreigingen waren, maar als commissaris werd hij later allerwegen bekritiseerd omdat hij de crash, de bonussen en de financiële roekeloosheid niet had gestopt. Ik heb geen reden om aan zijn capaciteiten als commissaris te twijfelen, maar als individu kon hij niet op tegen het systeem. Tegen het collectief van de raad van commissarissen. Tegen de eenkennigheid. Tegen de male bonding die onvermijdelijk is in zo’n groep. Wat dat betreft is diversiteit een interessant experiment, ook voor de Wiardi Beckman Stichting. Ik telde twee vrouwen en veertien mannen onder de auteurs.

Les VII. Oog in oog met de krachten van het kapitalisme staat het individu, machteloos, of hij nu Wouter Bos, Nout Wellink of Wim Kok is. Dat is geen vrijbrief voor falen, maar wel iets om rekening mee te houden.

Menno Tamminga sprak deze tekst op persoonlijke titel uit tijdens de presentatie van het jaarboek van de WBS: Lessen uit de Crash.